 | |
| | |
سالا 1914 ێ كو شێخ عەبدالسەلام بارزانی ل ئەنجامێ غەدر و خیانەتا(سوفی عەبدللای) ژلایێ توركێت عوسمانیڤە |
 |
|
مبەشەر حەسەن |
سالا 1914 ێ كو شێخ عەبدالسەلام بارزانی ل ئەنجامێ غەدر و خیانەتا(سوفی عەبدللای) ژلایێ توركێت عوسمانیڤە هاتە دەستە سەركردن و شەهید كرن، شێخ ئەحمەدێ بارزانی ل شوینا وی روینشت و درێژی ب رێبازا پیروزا بارزان دا، وی دەمی ژییێ وی(18)سال بوو.سەربارێ كو ل رویێ ژییێ خوڤە گەنج بوو لێ ب حیكمەت و زانین و لێهاتیا خو پێوەستا گەشەی ب هزر و بیر و باوەرا بارزانەتیێ بدەت و تەڤگەرا بارزان گەلەك ب هێزتر ل بەرێ بەرەڤ ئامانجێت بلندێت ئولی،نەتەوی و مروڤی رێنوینی بكەت،هەر ل چارچوڤێ وێ رێبازێدا،ل سالا(1919)ێ دهەوارا(شێخ مەحمودێ حەفید)چو و ل دژی زولم و زورا ئێنگلێزان ڕاپەڕی،لبەر ناڤداریا شێخ عەبدلسەلامێ بارزانی و ئەو ڕولێ بو سەركردایەتیا تەڤگەرا بارزان و بزاڤا رزگاریخوازیا كوردستانێ گێڕای،(شێخ عبدالقادرێ نەهری)نامەیەك ب رێیا (شێخ عبدالرحمانێ شرناخی)هنارد بو (شێخ ئەحمەدێ بارزانی)دا كو سەركردایەتیا بزاڤا كوردان ب دستڤە بگریت لێ شێخ ئەحمەدی قەبوول نەكر و پێدا گرتن لسەر هندێ كر كو ئەڤ ئەركە ب شێخ عبدولقادری بهێتە ڕاسپاردن،هەر لسەر داخازا وی، شێخ ئەحمەدی(مەلا مستەفا بارزانی) برایێ خو دگەل شێخ عبدالرحمان شرناخی هناردە باكورێ كوردستانێ و ل دەڤەرا موشێ چویە هەڤدیتنا شێخ عبدالقادری و شێخ سەعیدێ پیران، ئەویش ل سالانێت 1917/1919ێ دا بوویە.سەر دەمێ پێشەوایەتیا شێخ ئەحمەدێ بارزانی(خۆدانێ بارزان)سەر دەمەكێ پڕشنگدارە ددیروكا پڕ سەروەریا گەلێت كوردستانێ ب گشتی و تەڤگەرا بارزان ب تایبەتی،شێوازێ بڕێڤە برنێ،دادپەروەری،یەكسانی،لێبوردەیی، سەرشوڕنەكرن بو داگیركەران و دۆژمنێت گەلێ كورد،تەسلیم نەبوون،ئیرادەیەكا پولائین،راستی و درستی،رەوشت بەرزی و پێكڤە ژیانا ئولی و.. هتد.هەر هەمی ئەو بنەما و تێگەهه بوون كو ل سەر دەمێ ویدا گەشە پێ هاتە دان و ب ئاوایەكێ ئاشكرا كاریگەری كرە سەر هەست و دەرونێ تاكێ كورد و بویە بنگەهـ و بنیاتێ ئاڤا بوونا هزرا مروڤی دناڤ گەلێت كوردستانێدا.
- سالا 1919 ێ دەمێ كو شێخ مەحمودێ حەفید ل دژی داگیركەران شورەش كری،خۆدانێ بارزان پشتەڤانی لێكرو نامە بو شێخ و سەروك هوزێت دەڤەرا بادینان هناردن و هاندان كو پشتگیریا شێخ مەحمودی بكەن و هژمارەكا چەكداراش ب سەروكاتیا برایێ خو(مەلامستەفا بارزانی)دهەوارا ویدا هناردن .
- سالا 1920ێ كو گەلێ ئەرمەنی كەفتیە بەر هێرش و پەلامارێت توركان ئەندرانیك پاشای نامەیەك بو شێخ ئەحمەدی هنارد و داخازا هاریكاری و دهەوار چونێ لێكر،خۆدانێ بارزان كو هەلگرێ پەیاما ئاشتیخوازی و مروڤی و پێكڤە ژیانێ بوو و هەردەم پشت و پەنایەكا ئێمن و تەنا بوو بو كەسانێت لێڤەومایی و هەر گاڤ پشتەڤان و بەرگریكار بوو ل مافێت مروڤان و هەمی ڕحم و ڤیان بوو،ئەمردا وولی بەگی كو ب هێزەكا 200كەسیڤە د هەوارا وان بچیت،ئەو بوو وولی بەگ ب 200كەسانڤە كو مەلا مستەفا بارزانیش دگەل واندا بوو دهەوارا ئەندرانیك پاشای چون،هەر وەكی كو جەنابێ سەروك بارزانی دپەرتوكا خودا(بارزانی و بزاڤا رزگاریخایا كورد)لاپەرە(24)نڤیسیە و دبێژیت من ل بارزانی نەمر گوهلێبوویە كو دگوت: دەما كو سالا(1920)ێ ئەرمەنی كەفتنە بەر كۆشتارا بێ ڕەحمانە و ئەندرانیك پاشای داخازا هاری كاریێ ل شێخ ئەحمەدی كری، شێخی ئەمردا وولی بەگی كو ب هێزەكا 200كەسی بچیتە هەوارا وان ئەزیش دناف وێ هێزێدا بووم، ئەم د هەوارا ئەرمەنیان چوین و مە هاریكاریا وان كر و دگەڵ وان هەتا سوریا چوین، ئەو خێزانێت كو مە ڕزگاركری خێزانا ئەندرانیك پاشایش دگەڵدا بوو، پاشی ل ڕێیا زاخو ڤەگەڕیاینەڤ بارزان، دوان لێك دانادا دگەڵ سوپایێ تورك مە 14شەهید دان . هەر ل سەردەمێ خودانێ بارزان تەڤگەڕا بارزان روژ ب ڕوژێ گەشە دكر وە ب هێزتر دبوو، لەوا ئینگلێز و حكومەتا بەغدایێ زور باش هەست ب ڤێ چەندێ دكر و وەكی هەڕەشە و مەزنترین مەترسی بوسەر دەسەلاتا خو و زیدەگاڤیێت خو دزانی، لبەر هندێ ب هەمی ئاوایەكێ دەست هاڤێتە پیلان و نەخشەیان بو لناڤبرنا ڤێ تەڤگەرێ، جار هوزێت دەور و بەرێت بارزانیان هان ددان بو نەهێلانا ڤێ تەڤگەرێ و جاریش هەبوو ڕاستەوخو و ب دۆقولی پێكڤە پەلامارا ڤێ تەڤگەرێ ددا . لێ هەر جار لبەر سروشتێ وان تێگەه و بنەمایێت كو تەڤگەرا بارزان و ڕێبازا مروڤیا ڤێ تەڤگەرێ لسەر دامەزریای، ئەو نەخشە و پیلانە پووچەل دبوون : سالا(1931)ێ عەقید برقی بەگی ب پیلانەكا زورا ورد ول پێش داڕێتی هەول داكو دەست ب سەر بارزاندا بگریت، لێ وێ جارێ تووشی شكەستنەكا مەزن بوو و ب سەر شوڕێڤە ڤەگەریا.
- ل مانگا ئازارا 1932 دیسان هێرشەكا مەزن و پەڕە كرە سەر بارزان لێ ل شەڕێ ب ناڤ و بانگێ (دولا ڤاژیێ) دا توشی شەرموزاری وشكەستن و زیانەكا زور بوون، ئەو بوو شورەشا یەكەم یا بارزان دەست پێبوو، پشتی كو گوشار و پالە پەستویا هێزێت رژێما عێراقێ و ئینگلێزان بو سەر تەڤگەرا بارزان زێدە بوون ب ناچاری پەنا بردە بەر توركیا .
- ل بهارا سالا1933 ێ حكومەتا توركیا، شێخ ئەحمەدێ بارزانی ڕادەستی حكومەتا عێراقێ كر. ل مانگا ئاب 1933 ێ حكومەتێ شێخ ئەحمەد ئیناڤ بارزان .
لێ زور پێنەچو دیسان حكومەتێ هناردەڤ خۆدانی، ئەو بوو شێخ ئەحمەد چوو مویسل و پشتی چەند روژەكا باوەر پێكریەك هناردە دویڤ مەلا مستەفای، وە پشتی ویش حكومەتێ هناردە محمدصدیق، بابو و بچوكێت شێخ عبدالسلامی و هەمی مالباتێت وان ئێدی قوناغا دەستە سەركرنێ و دویر ئێخستنێ دەست پێكر.ل دویماهیا سالا (1936)ێ برنە بەغدایێ، هنگی شێخ مەحمودیش هاتبویە دویر كرن بو بەغدا، ئەڤە دەرفەتەك بوو بو هاتوچونا شێخ ئەحمەدی وشێخ محمودی، حكومەتێ گومان پەیدابوو لسەر ڤان هەڤدیتنان لبەر هندێ بارزانی ڤەگواستن بو ناسریە ل (باشورێ عێراقێ) . سالا(1939) ێ حكومەتێ شێخ ئەحمەد و مالباتێت وان بو دەمەكێ كۆرت ڤەگواستە ئالتون كۆپری وكفری، پاشی ئینانە سلێمانیێ . ل سلێمانێی پەیوەندیێت خو دگەل كومەلە و رێكخراوێت كوردی ڕێك ئێخست ب تایبەتی كومەلە یا هیوا و تەخ كورد پەروەر ل وێ دەڤەرێ. سالا1943 ێ مەلا مستەڤا بارزانی دگەل دو كەسێت دیكە بناڤێت : عبداللە ئاكرەیی و سلێمانە سور، سلێمانی ب جه هێلا و ب ڕێیا ئیرانێ ڤەگەریا دەڤەرا بارزان، دگەل ڤەگەریانێ دەست هاڤێتەڤ ڕێكخستنا هَێزان و هەمی پولیسخانە و بنگەه و بارەگایێت سەربازی گرتن و دەڤەر ئازاد كر و حكومەت ناچار بوو داخازا دن و ستاندنان بكەت، بارزانی ئێكەم مەرج بو دان و ستاندنا ڤەگەڕیانا شێخ ئەحمەدی وتەڤایا دویر ئێخستیان بو دەڤەرا بارزان دەستنیشان كر، ل ئەنجامدا رێكەفتا(12\2\1944) ێ حكومەتێ رێ داكو شێخ ئەحمەد ومالباتێت بارزانی ڤەگەڕێنەڤ بارزان، ئەول گوندێ سرێشمە بوویە مێڤانێ (ئەحمەد شاباز) و ل وێرێ خزمەتەكا باشا وان هاتەكرن، هێزەكا بارزانیان ب سەرۆكاتیا ئەسعەد خوشەڤی گەهشتە سرێشمە بو پێشوازیكرن ل وان و پاراستنا ڕێكێ، بارزانی نەمریش ل گوندێ شانەدەر چاڤەرێی وان بوو . بارزانی دگوت : ئەو روژە خوشترین روژا من بوو. پشتی ڤەگەریانا شێخ ئەحمەدی، سەروك هوزێت هەمی دەڤەران هاتنە بارزان بو خێر هاتن پێكرن وكەیفخوشیێ و دوبارە كرنەڤا هاریكاریێ دگەل بارزان .
سالا (1945) ێ حكومەتێ ب پالپشتی و هاریكاری و هاندانا ئینگلێزان بڕیاردا هێرش بكەنە سەر بارزان وڤێ دەڤەرێ داگیر بكەن، ئەو بوو شورەشا دووەما بارزان دەست پێبوو، بارزانی چو بو وارێ هورێ بو دیتنا شێخ ئەحمەدێ بارزانی و وەرگرتنا فەرمانێت وی .
ئەو بوو فەرمانا بەرگریێ و جورێ ئارایشا سەربازی هاتە وەرگرتن و چەندین داستانێت پڕ قارەمانەتی و ناڤدار هاتنە تومار كرن . ل وانا شەڕێ مەیدان موریكێ بوو كو زیانەكا ئێكجار زورڤ هێزێت داگیركەر كەفت . مخابن ڤێ جارێش هندەك هوزێت كورد ژلایێ حكومەتێ و ئینگلێزا نڤە هاتنە هاندان بو دژایەتی كرنا شوڕەشێ و ئەڤ چەندە ش بویە ئەگەرا هندێ كو شوڕەش پێنەدەستێت ئامانجێت خو بدەست بێخیت . ئەو بوو بارزانی پەیوەندی ب لێژنا ئازادیێ ڤە كر و پشتی وەرگرتنا پەسند و رازیبونا شێخ ئەحمەدی (خۆدانێ بارزان) بریاردا بەری دەستپێكرنا بەفر و بارانێ و نەمانا ڕێكا بەرەڤ روژهەلاتێ كوردستانی پاشەكشەی بكەن، لبەر كول وێرێ كاودانەكێ نوو ل بەروكا بزاڤا رزگاریخازیا كوردیدا ڤەببو و بو پاراستنا ڤێ هێزا ئەزمون دیتی كو زوردا هاریكار بیت بو جێگیر بوونا ڤ هەلومەرجێت نوو ل كوردستانا روژهەلات .
بارزانیان پشكداریەكا چالاكانە و بەرگریەكا قارەمانانە و مێرانە ل كومارا كوردستانێ ل مهابادێ كر،لێ لبەر چەندین ئەگەران كومارا كوردستانێ هەلوەشیا و كاودانەكێ زور یێ نەخۆش بو بارزانیان چێبوو،بەلێ دیسان ب رێڤەبەرایەتیا ژیرانە و حەكیمانەیا شێخ ئەحمەدێ بارزانی،ب بێ كو خو تەسلیم بكەن دوبارە كاروانێ خەباتێ بەرەڤ تومار كرنا سەركەفتنەكا دیكە رێنوینی كر،پشتی چەندین هەول و پێكولێت حكومەتێ بو خو ڕادەستكرنا بارزانیان ل ناڤەڕاستا مانگا شۆباتێ نوێنەرێت حكومەتا ئیرانێ(هومایونی و غەفاری)هاتنە نەغەدەی بو دیتنا شێخ ئەحمەدی و مەلا مستەفای،دڤێ دیدارێدا نوێنەرێت ئیرانێ 3 پێشنیار كرن كو ئێكێ هەلبژێرن:1- بارزانی ئێك و پل ئیرانێ،ب جه بهێلن،
2/چەكێت خو دابنێن و رازی بن ئێك و پل ڤەگوێزنە هەمەدان.
3/دبەر هەڤ بن بو بەرەنگاربوونا دگەل لەشكرێ ئیرانی.
دبەرسڤا واندا شێخ ئەحمەدی تێگەیشتاندن كو پێشنیارا ئێكێ واتە ب جه هێلانا ئیرانێ یا دجهێ خو دایە،لێ پشتی بژین و نەمانا بەفرێ،چونكی نوكە رێ دگرتینە،پێشنیارا دۆیێ نابیت و ناهێتە كرن،یا سێیەمیش،چەكدارێت مە دەست پێكەرێت شەڕی نابن،بەلێ ئەگەر هێرش هاتە سەر،دێ بەرگریێ ل خو كەن،ئەڤ كومبوونە بێ مفا بو و شەڕ دەست پێبوو،مخابن ڤێ جارێش هندەك ل سەروك هوزێت كورد ڤ پێش دوژمنان كەفتن بو هێرش كرنە سەر هێزێت داكوكیكار ل كومارا كوردستانێ و بزاڤا رزگاریخازیا گەلێ كورد،پشتی چەندین شەڕ و تومار كرنا چەند داستانێت جوامێری و مێرانی،شێخ ئەحمەدێ بارزانی و مالباتێت بارزانیان ڤەگەریانەڤ كوردستانا عێراقێ و مستەفا بارزانی ژی دگەل زێدەتر ل(500)كەسان ڕێیا سوڤیەتێ گرتە بەر و داستانا پرقارەمانەتی و مێژوییا ڕێرەوا سوڤیەتێ تومار كر،شێخ ئەحمەد و خێزانێت بارزانیان ل دیانا دناڤ ئوردوگایەكێ ب تیڵە دەور دایی ڕاگرتن و سوپا و پولیسان زور ب توندی دور پێچ كربوون و رێ نەددا كەس بێ پرسیارا حكومەتێ بچیتە نك وان یان كەسێ وان بهێتە دەرێ،دیارە حكومەتا عێراقێ دبن چاقدێری و داگیریا ئینگلێزان شول دكر و ب تنێ كارتون بوون و هەرچیا ئینگلێزان ڤیابا ئەو دكر،بارزانی پشتی چونا خو بو كوردستانا ئیرانێ و پشكداری كرن و بەرگریكرن ل كومارا كوردستانێ و هەر وەتوڤ پەنا برنە بەر ئێكەتیا سوڤیەتێ،ببونە جهێ تووڕە بوونا ئینگلێزان و ئەوان ئەڤ شولە ب تاوانێت خراپ و نەبەخشرایی دادنان و حكومەتا عێراقێ هاندا كو هەرچییا كو ل دەست دهێت بەرامبەری بارزانییان بكەت.لسەر ڤێ چەندێ شێخ ئەحمەدێ بارزانی و برایێت وی و كۆڕ و برازایێت وی ڤەگواستن بو زیندانا بەسرایێ و بڕیارا دادگەها عۆرفی پ وان ڕاگاهاند كو سالا(1945)ێ دەرچو بوو سەبارەت ب سێدارە دانا وان،هەر وەتوڤ هەمی نێرینە ل هەژدە سالی پێهەل برنە زیندانێت موسل و كەركووك،خێزانا شێخ ئەحمەد و خزمێت ویش دویر كرن بو كەربەلا و خێزانێت بارزانیاش دابەش كرنە سەر پارێزگەهێت هەڤلێر و موسل و كەركووك،ژن ناچار بوون شول بكەن چونكی چ زەلام دناڤ واندا نەما بوون،شێخ ئەحمەد هەتا شوڕەشا 14ێ تەموزێ(1958)ێ ل زیندانێ مایەڤە،نوری سەعیدی باوەر پێكریەكێ خو هناردە نك شێخ ئەحمەدی ل زیندانێ كو ببێژیتێ نامەیەكا هیڤیێ بو وەسی عەبدول ئیلای بنڤیسیت و پەشێمانیا خو و دلسوزیێ بو تەخت و حكومەتا بەغدایێ تێدا دیار بكەت و بەلێنێش بدەت، ب ناڤێ خو و تەڤایا زەلامێت هوزا خو،د دلسوز بن و داخازێش بكەت لێبورینا گشتی بو وان دەربچیت،شێخ ئەحمەدی ئەڤ هەمی ب توندی ماندەل كرن و ئەمر كر: ئەز دزانم بڕیارا خنكاندنا من یا دەرچوی ئەز نوكە و هەمی گاڤا یێ بەرهەڤم بەرەڤ مرنێ بچم،ل هیچ كریارەكا خوش یێ پەشیمان نیمە، چونكی ئەڤە ئەركەكێ ئولی و نیشتمانی بوویە، چ جاران ئەز هەژیێ خو نزانم داخازا لێبورینێ ل ئێكێ ب كرێ گرتیێ ئینگلێزان بكەم، ئەز داخازا لێبورینێ ل خودێ نەبیت ل كەس ناكەم. بەلێ شێخ ئەحمەد ل وان كەسان نەبوو كو ل مردنێ بترسیت ئەو تشتێ باوەڕی پێ هەبا ب هەڕەشان واز لێ نە د ئینا، ل ڕاستیدا ب ئاوایەكێ بەرێ خو د دا ژیانا دونیایێ، كو جهێ هەڵوێستێ سەر بڵندی و شانازیێە، دبێژن دەمێ نوری سەعیدی ئەڤ بەرسڤە گەهشتیێ گوت : كەواتە ببێژنێ بڵا دژورێدا بیت هەتا دوماهی ب ژیانا وی دهێت، شێخ ئەحمەدیش ل بەرسڤا وێ قەسێ گوتبوو : ئەز دێ هند لێرە روونێم هەتا دوماهی ب نوری سعیدی د هێت. زەڵامێت بارزانی پشتی كو زێدەتر ل هەشت ساڵا ل زیندانێت بەسڕا و موسڵ و بەغدایێ مانەڤە، هاتنە بەردان ساڵا 1950 ژبلی هندەكێت كو مەترسی لێ دكرن هەر هەمی هاتنە بەردان . ساڵا 1953ێ ڕێ هاتەدان ڤەگەڕێنەڤ دەڤەرابارزان بەلێ شێخ ئەحمەد و خزمێت وی هەتا ساڵا 1958ێ ڤەمان هەتا شوڕەشا 14ێ تەموزێ هنگی ڤەگەڕیانەڤ بارزان .داگیرکهران وهتوڤ هزر دکر کو ب گرتن و راگواستنا شێخ ئهحمهدێ بارزانی و مالباتا وان،دێ کارن رێرهوا کاروانێ بزاڤا رزگاریخازییا گهلێ کورد راوهستینن،ب تایبهتی کو بارزانی نهمر و ههڤالێت وی بهرهڤ چارهنڤیسهکێ نهدیار چوبوون و چ سیناهیێت ئازادیێ و مافخازیێ ل چ جهان ددیار و خویا نهبوون،لێ مهزناتی و خوراگریا شێخ ئهحمهدێ بارزانی،گهلهک مهزنتر بوو ل وێ چهندا کو وان هزر دکر . سهر شورنهکرن و رادهست نهبوون ب دوژمنی ئێک ل بنهمایێت نهگورێت قوتابخانا بارزانه کو ب درێژاهییا دیروکێ ئهگهر و شهنگست و خالا نهێنیا مانهڤه و گهشه کرنا ڤێ تهڤگهرێ بویه ل ههمبهر پیلان و نهخشێت دوژمنکارانهی
 |
 |
 |
 |
